Η μετάβαση σε ένα σύστημα αγροτικών πληρωμών διαφανές, ελέγξιμο και απαλλαγμένο από τις πελατειακές πρακτικές αποτελεί, αναντίρρητα, αίτημα δεκαετιών. Όμως η «κάθαρση» που υποσχέθηκε η κυβέρνηση μετά το σκάνδαλο του ΟΠΕΚΕΠΕ έχει σήμερα έναν πολύ συγκεκριμένο αποδέκτη: τον παραγωγό που περιμένει την προκαταβολή του.
Για να καταλάβει κανείς πώς φτάσαμε ως εδώ, πρέπει να γυρίσει αρκετά χρόνια πίσω.
Σαράντα χρόνια «πανωγραψίματα»
Ο αγροτικός τομέας συνδέθηκε από τα πρώτα κιόλας χρόνια μετά την ένταξη στην Ευρωπαϊκή Κοινότητα, με στρεβλώσεις που είχαν κοινό παρονομαστή τις κοινοτικές ενισχύσεις. Το 1986 φορτίο καλαμποκιού από τη Γιουγκοσλαβία «βαφτίστηκε» ελληνικό στην Καβάλα, η Κομισιόν απαίτησε την επιστροφή 400 εκατομμυρίων δραχμών και ο τότε αναπληρωτής υπουργός Οικονομικών Νίκος Αθανασόπουλος έγινε ο πρώτος πολιτικός, που καταδικάστηκε για αγροτικό σκάνδαλο.
Ακολούθησαν οι δεκαετίες του ’80 και του ’90 με τα «πανωγραψίματα», τα ελαιόδεντρα που πολλαπλασιάζονταν στα χαρτιά και το σύνθημα «όλα τα κιλά, όλα τα λεφτά» στο βαμβάκι. Η χώρα καταδικάστηκε σε ευρωπαϊκό επίπεδο, ενώ στο εσωτερικό τιμωρήθηκαν κυρίως χαμηλόβαθμοι υπάλληλοι, αγρότες και στελέχη συνεταιρισμών. Από αυτή την εμπειρία γεννήθηκε το 1998 ο ΟΠΕΚΕΠΕ, με αποστολή τον εξορθολογισμό και τον έλεγχο των πληρωμών. Στη δεκαετία του 2000 η Αγρογή πρόσθεσε στην εικόνα το κράτος ως κομματικό τσιφλίκι, ενώ τα «πακέτα» αποζημιώσεων που δόθηκαν χωρίς την έγκριση των Βρυξελλών έφεραν νέες επιπλήξεις και πρόστιμα. Ο θεσμός που στήθηκε για να κλείσει τις πληγές έμελλε να γίνει ο ίδιος η βαθύτερη.
Τα βοσκοτόπια του χαρτιού
Η αφετηρία της σημερινής υπόθεσης, σύμφωνα με το διαβιβαστικό της Ευρωπαϊκής Εισαγγελίας, βρίσκεται στο 2014. Έπειτα από πολύχρονη διαφωνία και πρόστιμα, Αθήνα και Βρυξέλλες συμφώνησαν στον ορισμό του επιλέξιμου βοσκοτόπου, με αποτέλεσμα οι επιλέξιμες εκτάσεις να περιοριστούν στο μισό, από 3 σε 1,5 εκατομμύρια εκτάρια. Χιλιάδες πραγματικοί κτηνοτρόφοι, κυρίως στα ορεινά, βρέθηκαν με ζώα αλλά χωρίς «επιλέξιμη» γη. Η απάντηση του κράτους ήταν η «τεχνική λύση», δηλαδή η κατανομή βοσκοτόπων ακόμη και στην άλλη άκρη της χώρας. Οι πρώτες κατανομές εκτός νησιού για παραγωγούς έγιναν για τις χρήσεις 2016-2018.
Εκεί άνοιξαν οι γκρίζες ζώνες. Την περίοδο 2019-2022, κατά τις καταγγελίες που πυροδότησαν την έρευνα, εκτινάχθηκε ο αριθμός όσων δήλωναν ψευδώς ιδιοκτήτες ή ενοικιαστές βοσκοτόπων, αλλά και όσων εμφανίζονταν ως νέοι αγρότες. Οι αιτήσεις περνούσαν από κέντρα υποδοχής δηλώσεων, πολλά από τα οποία ελέγχονταν από τοπικούς κομματάρχες. Ελεγκτές του Οργανισμού είχαν εντοπίσει παρατυπίες ήδη από το 2020 και είχαν μπλοκάρει χιλιάδες ύποπτους ΑΦΜ, για να καταγγείλουν αργότερα πιέσεις ώστε συγκεκριμένα πρόσωπα να βγουν από τη «μαύρη λίστα». Στο μεταξύ ο ΟΠΕΚΕΠΕ άλλαζε διοικητές με ρυθμό ανησυχητικό. Πώς να λειτουργήσει ένας ελεγκτικός μηχανισμός, όταν εκείνος που ελέγχει βρίσκεται ο ίδιος υπό πίεση;
Από τις εφόδους στην κατάργηση
Τον Μάιο του 2025 η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία έκανε εφόδους στα γραφεία του ΟΠΕΚΕΠΕ στην Αθήνα και στην Κρήτη. Τον ίδιο μήνα η κυβέρνηση ανακοίνωσε την κατάργηση του Οργανισμού και τη μεταφορά των αρμοδιοτήτων του στην ΑΑΔΕ. Τον Ιούνιο η πρώτη δικογραφία έφτασε στη Βουλή και ακολούθησαν οι παραιτήσεις ενός υπουργού, τριών υφυπουργών και ενός γενικού γραμματέα. Η δεύτερη και η τρίτη δικογραφία ανέβασαν τα πολιτικά πρόσωπα που φέρονται να εμπλέκονται πάνω από τα είκοσι. Οι δικαστικές εξελίξεις αγγίζουν ως τώρα κυρίως μεσαία στελέχη, με προφυλακίσεις και τουλάχιστον επτά δίκες ιδιωτών σε εξέλιξη. Πολιτική καταδίκη δεν έχει υπάρξει καμία. Τον λογαριασμό, αντίθετα, η χώρα τον βλέπει ήδη: γίνεται λόγος για βεβαιωμένα πρόστιμα 470 εκατ. ευρώ και για πρόσθετες επιβαρύνσεις που θα μπορούσαν να ξεπεράσουν το 1,2 δισ.
Η ΑΑΔΕ και τα «ύποπτα» ΚΥΔ
Ο νέος διαχειριστής ήρθε με τη λογική του φοροελεγκτή. Με απόφαση του διοικητή της ΑΑΔΕ Γιώργου Πιτσιλή, στις αρχές Σεπτεμβρίου, θεσπίστηκε νέο πλαίσιο ελέγχων και κυρώσεων για τα ΚΥΔ και τους φορείς υποβολής. Ηλεκτρονική εξουσιοδότηση μέσω myAADE, έγγραφη σύμβαση με κάθε παραγωγό, φάκελος τεκμηρίωσης, μηδενική ανοχή στις αποκλίσεις από το Ε9 και πλήρης ταύτιση με τα ΚΑΕΚ όπου λειτουργεί Κτηματολόγιο. Η εγκύκλιος της 12ης Οκτωβρίου χαρακτήρισε σύγκρουση συμφερόντων την περίπτωση που η αμοιβή του φορέα εξαρτάται από την έγκριση της αίτησης ή υπολογίζεται ως ποσοστό της ενίσχυσης. Ως εδώ, το πλαίσιο απαντά σε πραγματικές παθογένειες.
Οι αντιρρήσεις των ΚΥΔ της Κρήτης δεν είναι, ωστόσο, αβάσιμες. Το πλαίσιο δεν μπήκε ποτέ σε διαβούλευση, προβλέπει πρόστιμα άνω των 20.000 ευρώ για ό,τι χαρακτηρίζεται σοβαρή παράβαση, όπως το «ασυμβίβαστο» που αφήνεται στην κρίση του ελεγκτή, και κλείσιμο επιχειρήσεων έως και δύο χρόνια ακόμη και για απλές παραβάσεις. Στη διαδικτυακή συνάντηση της 9ης Οκτωβρίου η ΑΑΔΕ ζήτησε από τα ΚΥΔ να μην προχωρούν αιτήσεις όταν έχουν τη βεβαιότητα ότι ο παραγωγός δεν λέει την αλήθεια. Οι γεωπόνοι αντέτειναν ότι είναι κέντρα υποδοχής δηλώσεων και όχι ελέγχου. Ένα κράτος που για χρόνια δεν μπόρεσε να ελέγξει τον δικό του Οργανισμό φορτώνει τώρα το βάρος του ελέγχου στο γραφείο του γεωπόνου της γειτονιάς. Δεν είναι τυχαίο ότι οι ίδιοι μιλούν για μια ΑΑΔΕ που τους αντιμετωπίζει «σαν να είμαστε υπόδικοι».
Ένα ημερολόγιο γραμμένο με μολύβι
Το θεσμικό πλαίσιο θα μπορούσε να συζητηθεί με ψυχραιμία, αν η πλατφόρμα λειτουργούσε. Η νέα εφαρμογή, που έπρεπε να είναι διαθέσιμη από τον Μάρτιο, δόθηκε στις 4 Αυγούστου και έγινε κάπως λειτουργική στις 15 Σεπτεμβρίου, την ίδια ημέρα που υποτίθεται ότι θα οριστικοποιούνταν οι δηλώσεις για να καταβληθεί προκαταβολή τον Οκτώβριο. Η 15η Οκτωβρίου πέρασε, η 16η επίσης, με την Κρήτη στο 20% των δηλώσεων σε στάδιο ετοιμότητας. Τώρα η προθεσμία είναι η 30ή Οκτωβρίου και τα ΚΥΔ ζητούν να μείνει ανοιχτό το σύστημα ως τις 15 με 20 Δεκεμβρίου.
Ο κ. Πιτσιλής διαβεβαίωσε ότι «ψάχνουμε τον μέγιστο χρόνο που μπορούμε να δώσουμε παράταση σε συμφωνία με την Κομισιόν» και ζήτησε από τα ΚΥΔ να βάλουν πλάτη, ώστε «να μην γίνει ρεζίλι η χώρα μας». Ο υπουργός Μαργαρίτης Σχοινάς τους αποκάλεσε «στρατιώτες της πρώτης γραμμής» και παραδέχτηκε ότι φέτος το νέο σύστημα δεν θα έχει λύσει όλα τα προβλήματα. Οι στρατιώτες, πάντως, πολεμούν με όπλα που κολλάνε. Στοιχεία αιτήσεων αλλάζουν μετά από αναβαθμίσεις του συστήματος και τα ερωτήματα για την ασφάλεια των δεδομένων μένουν αναπάντητα.
Ποιος πληρώνει το λογαριασμό
Ο βουλευτής Ηρακλείου Μάξιμος Σενετάκης εξήγησε ότι η καθυστέρηση έχει «λόγους», αφού είναι η πρώτη φορά μετά τα γεγονότα του ΟΠΕΚΕΠΕ που γίνεται «αυτή η περιβόητη μετάβαση» σε σύστημα ιδιοκτησίας του Δημοσίου, και ζήτησε συγγνώμη από τους αγρότες. Η συγγνώμη είναι έντιμη, δεν αγοράζει όμως ζωοτροφές. Ο κτηνοτρόφος της Κρήτης, που δεν υπέγραψε ούτε τον ορισμό του βοσκοτόπου το 2014 ούτε την «τεχνική λύση», κινδυνεύει να πάρει περίπου το 10% όσων εισέπραξε πέρυσι, αν η κατανομή δεν γίνει εγκαίρως. Τα Σχέδια Βελτίωσης, οι Νέοι Αγρότες και οι Ομάδες Παραγωγών περιμένουν κι αυτά το ΟΣΔΕ για να προχωρήσουν, ενώ τα χρήματα που περίμενε η αγορά του νησιού ως τις γιορτές απομακρύνονται μέρα με τη μέρα.
Κανείς σοβαρός δεν υπερασπίζεται το σύστημα που γέννησε τον ΟΠΕΚΕΠΕ. Η διαφάνεια είναι οφειλή προς τους έντιμους παραγωγούς, που είδαν για χρόνια άλλους να εισπράττουν στο όνομά τους.
Μια μεταρρύθμιση, όμως, που ξεκινά ως απάντηση σε σκάνδαλο κινδυνεύει να μετατραπεί σε τιμωρία για όσους δεν το προκάλεσαν. Σαράντα χρόνια μετά το «γιουγκοσλαβικό καλαμπόκι», τα κόμματα αναζητούν ευθύνες στις δικογραφίες και οι παραγωγοί αναζητούν την προκαταβολή τους. Αυτό οφείλουμε να ιχνηλατήσουμε: πού τελειώνει η κάθαρση και πού αρχίζει η ταλαιπωρία. Γιατί οι πραγματικοί ένοχοι δεν περιμένουν να ζήσουν από την επιδότηση.
ΜΙΧΑΛΗΣ ΑΤΣΑΛΑΚΗΣ
Από τη στήλη ΙΧΝΗΛΑΣΙΕΣ της έντυπης έκδοσης της ΑΝΑΤΟΛΗΣ
