Γράφει η Χαρά Κουκουράκη
Σε κάθε οικογένεια ενυπάρχουν δυνάμεις που, αν και δεν είναι ορατές με την πρώτη ματιά, είναι εξαιρετικά ισχυρές και συχνά καθορίζουν την ψυχική υγεία και την εξέλιξη των μελών της.
Μια τέτοια οικογένεια βλέπουμε και στο θεατρικό έργο «Μακριά από παιδιά» του Γιωργή Τσουρή, που ανέβηκε από την ΕΘΟΑΝ, σε σκηνοθεσία Φωτεινής Γωνιωτάκη. Αρχικά, επί σκηνής βλέπουμε ένα ζευγάρι προσπαθεί να σταθεί μέσα σε ένα περιβάλλον έντασης, απώλειας και σύγχυσης. Αυτό που γίνεται σταδιακά εμφανές είναι ότι οι συγκρούσεις δεν προκύπτουν μόνο από τα γεγονότα της καθημερινότητας, αλλά από βαθύτερες, συχνά αόρατες δυναμικές που διαμορφώνουν τη λειτουργία της οικογένειας. Στη συστημική θεώρηση, άλλωστε, η οικογένεια δεν αντιμετωπίζεται ως άθροισμα ατόμων αλλά ως ένα σύστημα σχέσεων.
Το παρελθόν που γίνεται παρόν
Κάθε άνθρωπος κουβαλά μαζί του το οικογενειακό σύστημα από το οποίο προέρχεται. Πολλές από τις συμπεριφορές που εμφανίζονται σε μια οικογένεια δεν γεννιούνται στο παρόν. Είναι συνέχεια εμπειριών που έχουν διαμορφωθεί πολύ νωρίτερα. Ο τρόπος που κάποιος έμαθε να αγαπά, να θυμώνει ή να αποφεύγει τη σύγκρουση διαμορφώνεται, κατά κύριο λόγο, μέσα στο οικογενειακό περιβάλλον στο οποίο μεγάλωσε. Έτσι, όταν δύο άνθρωποι δημιουργούν μια νέα οικογένεια, στην πραγματικότητα συναντιούνται δύο διαφορετικές οικογενειακές ιστορίες. Το σύστημα καταγωγής που φέρνει στο προσκήνιο εκείνες τις αόρατες οικογενειακές δυνάμεις που επηρεάζουν τις πεποιθήσεις, τις επιλογές, τις αντιδράσεις και τα συναισθήματα και επανακαθορίζουν τη στάση του καθενός. Αυτές οι δυνάμεις, που συχνά μεταφέρονται από γενιά σε γενιά, περιλαμβάνουν μοντέλα επικοινωνίας, ρόλους, συμμαχίες, συναισθηματική εγγύτητα ή απομάκρυνση, όρια, μυστικά, οικογενειακούς μύθους και αποθέματα, που διαμορφώνουν την ψυχοσυναισθηματική ανάπτυξη και την ταυτότητα των ατόμων.
Η οικογένεια ως σύστημα και τα δομικά χαρακτηριστικά της
Στη συστημική προσέγγιση, η οικογένεια θεωρείται ένα δυναμικό δίκτυο όπου τα μέλη της αλληλεπιδρούν και αλληλοεπηρεάζονται. Αν συμβεί κάτι σε ένα μέλος (π.χ. μια ασθένεια, μια κρίση, μια αλλαγή συμπεριφοράς), όλο το οικογενειακό σύστημα αντιδρά και αναζητά μια νέα ισορροπία.
Για να μπορεί να λειτουργήσει ομαλά αυτό το σύστημα τα μέλη έχουν θέσει “κανόνες” που καθορίζουν ποιος συμμετέχει σε ποιες δράσεις και πόσο στενές είναι οι σχέσεις. Μέσα σε αυτό το σύστημα κάθε μέλος αναλαμβάνει (συχνά ασυνείδητα) έναν ρόλο για να διατηρήσει τη σταθερότητα του συστήματος (π.χ. ο «φροντιστής», ο «επαναστάτης», το «παιδί που φέρνει προβλήματα»), τον οποίον, συνήθως, διατηρεί και στην ενήλικη ζωή του.
Κάθε οικογένεια έχει μια εσωτερική δομή: ποιος παίρνει αποφάσεις, ποιος αναλαμβάνει ευθύνες, ποιος φροντίζει και ποιος εξαρτάται. Όταν η δομή αυτή είναι σαφής, η οικογένεια λειτουργεί με μεγαλύτερη σταθερότητα. Όταν όμως διαταράσσεται, εμφανίζονται δυσκολίες. Δημιουργούνται συμμαχίες μεταξύ των μελών και τριγωνοποιήσεις. Για παράδειγμα, ένα παιδί μπορεί να αναλαμβάνει ρόλο ενήλικα, ένας γονέας μπορεί να αποσύρεται από τις ευθύνες, ο ένας γονέας να κατηγορεί στο παιδί τον άλλον ή τρίτα πρόσωπα μπορεί να παρεμβαίνουν στη λειτουργία του ζευγαριού.
Τα όρια καθορίζουν την συναισθηματική και επικοινωνιακή απόσταση ή την εγγύτητα μεταξύ των μελών. Τα όρια μπορεί να είναι από πολύ χαλαρά ή άκαμπτα μέχρι υγιή και ευέλικτα. Σε μια λειτουργική οικογένεια υπάρχει σύνδεση χωρίς υπερβολική εξάρτηση και αυτονομία χωρίς απομάκρυνση. Όταν τα όρια είναι ασαφή, τα μέλη μπορεί να εμπλέκονται υπερβολικά στη ζωή των άλλων. Όταν είναι πολύ αυστηρά, η συναισθηματική σύνδεση περιορίζεται. Η συναισθηματική ανταπόκριση –το κατά πόσο δηλαδή τα μέλη ανταποκρίνονται στα συναισθήματα των άλλων– είναι καθοριστική για την αίσθηση ασφάλειας μέσα στην οικογένεια. Σε οικογένειες με υπερβολική εγγύτητα, τα μέλη νιώθουν να περιορίζονται, ενώ σε οικογένειες με μεγάλη απόσταση, η συναισθηματική στήριξη απουσιάζει.
Κάθε οικογένεια αναπτύσσει με τον χρόνο ένα σύνολο πεποιθήσεων και αφηγήσεων: «έτσι είμαστε εμείς», «δεν μιλάμε για αυτά τα θέματα», «η οικογένεια πρέπει να μένει ενωμένη με κάθε κόστος». Αυτοί οι οικογενειακοί «μύθοι» δίνουν συνοχή, αλλά μπορεί και να περιορίζουν την αλλαγή, όταν δεν επιτρέπουν την έκφραση της πραγματικότητας.
Ένα σημαντικό στοιχείο στη λειτουργία της οικογένειας είναι η διαφοροποίηση. Αφορά την ικανότητα ενός ατόμου να διατηρεί τη δική του ταυτότητα χωρίς να αποκόπτεται από τους άλλους. Όταν η διαφοροποίηση είναι χαμηλή, οι άνθρωποι επηρεάζονται έντονα από τα συναισθήματα των άλλων και δυσκολεύονται να πάρουν αυτόνομες αποφάσεις. Όταν είναι υψηλότερη, μπορούν να σχετίζονται με τους άλλους χωρίς να χάνουν τον εαυτό τους.
Η ιδεατή οικογένεια
Η οικογενειακή δομή καθίσταται λειτουργική όταν οι δύο σύντροφοι και γονείς έχουν αναπτύξει μία επαρκή αίσθηση του εαυτού τους πριν την αποχώρηση τους από τη οικογένεια καταγωγής τους και η αφοσίωση προς την πυρηνική οικογένεια είναι μεγαλύτερη από την αφοσίωση προς την οικογένεια καταγωγής.
Τότε, οι σχέσεις μέσα στην οικογένεια είναι σαφώς καθορισμένες. Οι δύο σύντροφοι έχουν ρεαλιστικές προσδοκίες ο ένας για τον άλλο και για τα παιδιά τους. Τα παιδιά είναι απαλλαγμένα από το ρόλο να σώσουν τους γονείς τους. Ενθαρρύνεται η ανάπτυξη της ταυτότητας και της αυτονομίας για κάθε μέλος. Και μέσα από τη ζεστασιά και την τρυφερότητα των μελών δεν επιδιώκεται η κατοχή ή η εξάρτηση, αλλά, η επικοινωνία, το μοίρασμα και η σύνδεση.
Γύρω, μας, όμως, υπάρχουν, πολλές οικογένειες με ασάφεια των ορίων μεταξύ των γενεών (π.χ. η μητέρα απευθύνεται στο παιδί για να παραπονεθεί για τον σύζυγό της), ανεπεξέργαστα πένθη ή γεγονότα (π.χ. θάνατος ή απουσία γονιού, οικονομική καταστροφή). Οικογένειες που τα μέλη συμβιώνουν, αλλά, δεν επικοινωνούν. Με παιδιά συναισθηματικά επιβαρυμένα, που είτε απομονώνονται και εμφανίζουν συμπεριφορές αποφυγής, είτε παιδιά παντελώς αυτόνομα, παιδιά υπεργονείς, που γίνονται ενήλικες με αγχώδεις διαταραχές και διαρκή αίσθηση αγωνίας απόδειξης της αξίας τους μέσα από το χρήμα, την εργασία, το κοινωνικό status.
Η συνειδητοποίηση ως δρόμος αλλαγής
Οι δυσκολίες μέσα σε μια οικογένεια δεν προκύπτουν από έναν «φταίχτη», αλλά από την αλληλεπίδραση πολλών παραγόντων. Όταν οι άνθρωποι αρχίζουν να βλέπουν αυτές τις δυναμικές πιο καθαρά, μπορούν να απομακρυνθούν από την κατηγορία και να κινηθούν προς την κατανόηση. Και εκεί, ξεκινά και η δυνατότητα αλλαγής. Το πρώτο βήμα είναι η αναγνώριση ότι πολλές από τις αντιδράσεις μας δεν είναι τυχαίες αλλά έχουν ρίζες στις σχέσεις που έχουμε ζήσει. Όταν ένας άνθρωπος κατανοήσει αυτές τις δυναμικές, μπορεί να δημιουργήσει νέους τρόπους σύνδεσης τόσο μέσα στο ζευγάρι όσο και με όλα τα μέλη της οικογένειας. Και τότε, οι αόρατες δυνάμεις της οικογένειας παύουν να λειτουργούν ως περιορισμός και μετατρέπονται σε γνώση για το πώς μπορούμε να σχετιστούμε πιο συνειδητά.
* Η Χαρά Κουκουράκη είναι Ψυχολόγoς, ΜS. Κλινική Ψυχολογία, Συστημική Ψυχοθεραπεύτρια
Βιβλιογραφία
Bowen, M. (1998). Τρίγωνα στην Οικογένεια. Ανωνύμου. Για τη Διαφοροποίηση του Εαυτού. Ε. Γκίκα & Μ. Λεβή.(μετ.), Κ. Χαραλαμπάκη (επιμ.). Β΄ Έκδοση. Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα.
Grover, T., Myra, S. M., & Axberg, U. (Eds.). (2023). New Horizons in Systemic Practice with Adults. (1st ed.). Springer International Publishing
Nichols, M.P., & Schwartz, R.C. (1995). Family Therapy. Concepts and Methods. 3rd edition. Needham Heights, MA: Allyn and Bacon.
Παπαδιώτη-Αθανασίου, Β. & Σοφτά-Nall, Λ. (2018). Οικογενειακή Συστημική Θεραπεία: Βασικές θεωρήσεις, θεωρητικές θέσεις και πρακτική εφαρμογή (3η έκδοση). Τόπος
Παρίτσης Ν. (2022). Συστημική Ψυχιατρική – Μία Νέα Θεραπεία Ανθρωπίνων Συστημάτων. Εκδόσεις Βήτα.
